Kaybettikten Sonra Yapılan Kupon Neden Hep Daha Kötü Oluyor Kuponun son maçı yatınca ortaya çıkan duygu tanıdıktır. Bültende hemen başka bir maç aranır, bu sefer biraz daha yüksek oranlı bir seçim yapılır, tutar da genellikle biraz artırılır. Amaç kaybedileni geri almaktır. Ancak bu refleksle yapılan kuponların isabet oranı, sakin kafayla yapılanlardan gözle görülür şekilde düşüktür….
Kuponun son maçı yatınca ortaya çıkan duygu tanıdıktır. Bültende hemen başka bir maç aranır, bu sefer biraz daha yüksek oranlı bir seçim yapılır, tutar da genellikle biraz artırılır. Amaç kaybedileni geri almaktır. Ancak bu refleksle yapılan kuponların isabet oranı, sakin kafayla yapılanlardan gözle görülür şekilde düşüktür.
Bu durum kişisel bir zayıflık değil, insan zihninin kayıp karşısında verdiği ortak tepkidir. Davranışsal ekonomi alanında onlarca yıldır incelenen ve deneylerle defalarca doğrulanmış bir örüntüdür.
Yapılan çalışmalar, insanların aynı büyüklükteki bir kaybı, bir kazançtan yaklaşık iki kat daha yoğun hissettiğini gösteriyor. Yüz liralık bir kazancın verdiği memnuniyet ile yüz liralık kaybın verdiği rahatsızlık simetrik değil. Bu asimetri, kayıp sonrası davranışı doğrudan biçimlendiriyor: zihin bu rahatsızlığı en kısa yoldan gidermek istiyor.
En kısa yol da yüksek oranlı bir seçim gibi görünüyor. Tek hamlede telafi vaadi taşıdığı için cazip. Oysa yüksek oran, düşük olasılık demek. Yani zihin, rahatsızlığı gidermek için istatistiksel olarak en olumsuz seçeneğe yöneliyor. Karar anında bu hesabı yapmak neredeyse imkânsız, çünkü duygusal yük mantıksal değerlendirmenin önüne geçmiş durumda.
Kayıp sonrası ortaya çıkan tipik davranışlar:
Son madde en sinsi olanı. Kaybedilen tutar zihinde geri alınması gereken bir alacağa dönüşüyor ve bu yanılgı, aslında tamamen bağımsız olan yeni kararı geçmişe bağlıyor.
Bu döngüyü kırmanın en etkili yolu, başarıyı sonuçla değil karar kalitesiyle ölçmek. Doğru gerekçelerle yapılmış ve tutmamış bir tahmin, iyi bir karardır. Yanlış gerekçelerle yapılmış ve tutmuş bir tahmin ise kötü bir karardır, çünkü tekrarlanabilir değildir. İkisini ayırt etmeyi öğrenmek, uzun vadede en belirleyici beceri.
Bunu pratiğe dökmenin yolu kayıt tutmaktan geçiyor. Her seçimin yanına gerekçeyi yazmak, birkaç hafta sonra dönüp bakıldığında hangi düşünce biçiminin işe yaradığını net biçimde gösteriyor. Bu kayıt, aynı zamanda kayıp sonrası verilen kararların ne kadar farklılaştığını da ortaya çıkarıyor. Çoğu kişi bu tabloyu ilk kez gördüğünde şaşırıyor. Günlük yayımlanan banko kuponlar gibi listeleri takip ederken de aynı kaydı tutmak, hangi tür seçimlerin kendi yaklaşımınıza uyduğunu zamanla gösterir.
| Kayıt Alanı | Ne Yazılmalı | Ne İşe Yarar |
| Tarih ve saat | Kuponun yapıldığı an | Kayıp sonrası acele kararları ortaya çıkarır |
| Seçim gerekçesi | Neden bu seçim yapıldı | Karar kalitesini ölçer |
| Bahis türü | Alt/üst, sonuç, kart vb. | Hangi alanda güçlü olduğunuzu gösterir |
| Tutar | Ayrılan pay | Tutar artışlarını görünür kılar |
| Sonuç ve not | Tuttu mu, neden | Gerekçe ile sonucu karşılaştırır |
Karar anında sakin kalmaya çalışmak yerine, önceden konulmuş kurallara dayanmak çok daha işlevsel. Kural, duygunun devreye girmesine fırsat kalmadan çalışır. Haftalık bütçe belirlemek, kupon başına ayrılan payı sabitlemek ve kaybedilen bir günün ardından o gün yeni kupon yapmamak, uygulaması basit ama etkisi büyük kurallardır.
Bir başka faydalı kural, kupon yapmadan önce belirli bir bekleme süresi koymak. Seçim yapıldıktan sonra on beş dakika beklemek, aceleci kararların önemli bölümünü eleyecektir. Bu sürede fikir değişiyorsa, o karar zaten sağlam bir zemine dayanmıyordu. Bültendeki maçları incelerken iddaa tahminleri gibi kaynaklara bakmak da bu bekleme süresini doldurmanın ve seçimi bir kez daha gözden geçirmenin yollarından biri olabilir.
Bazı işaretler, kuralların artık yetmediğini gösterir. Belirlenen bütçenin dışına çıkılması, kaybedilen tutarları yakınlardan gizleme ihtiyacı, günlük işleri aksatacak kadar bültenle meşgul olmak ve kaybettikten sonra huzursuzluğun uzun süre geçmemesi bunların başında gelir. Bu noktada mesele analiz kalitesi olmaktan çıkmıştır.
Böyle bir durumda yapılacak en doğru şey ara vermektir. Türkiye’de bu konuda destek sunan kurumlar var ve yardım istemek herhangi bir başarısızlık göstergesi değil. Şans oyunları eğlence amaçlıdır, 18 yaşından küçüklerin katılımına kapalıdır ve eğlence olmaktan çıktığı anda durmak, en isabetli tahminden daha değerlidir.
Yorum Yap